Sünen-i Ebu Davud – SÜNEN EBU DAVUD

SÜNEN EBU DAVUD

EDEB BAHSİ

DEVAM: 80. Yalan Hakkında Gelen Şiddetli Tehdidler

(Hakim, ibn Muaviye îbn Hayde’nin) babasından demiştirki: Ben Rasûlullah (s.a.v.)’i şöyle derken işittim: “Sözleriyle bir toplumu güldürmek için konuşup da yalan söyleyen kimseye yazıklar olsun. Yazıklar olsun, yazıklar olsun.”

İzah:

Darimî, istizan; Ahmed b. Hanbel, V, 3, 5, 7; Tirmizî, zühd 8.

Bu hadis-i şerif insanları güldürmek için yalan söylemenin vebalinin diğer yalanların vebalinden daha büyük olduğuna delalet etmektedir. Çünkü metinde bulunan “veyl” sözü akibeti son derece korkunç olan hâdiseler için kullanılır.

Esasen şu üç yalanın dışında yalan söylemek asla caiz değildir:

a. Kocanın geçimsiz eşini yatıştırmak için söylediği yalan,

b. Taktik olarak harpte düşmana karşı söylenen yalan,

c. İki kişinin arasını düzeltmek için söylenen yalan. Bu konuda İmam Nevevî şöyle demiştir: Alimler mubah olan yalanla­rı tayin edip tesbit etmişlerdir. Gördüğüm kadarıyla bunları en iyi zabt eden de imam Ebu Hamid el-Gazzalî’dir. O şöyle dedi: Söz maksatlara varma vasıtasıdır. Doğru ve yalanın ikisiyle de ulaşılabilen bir maksat için yalana ihtiyaç yoktur. Doğru söylemekle varılmayan ve ancak yalana ihtiyaç duyulan bir maksadın tahsili mubah ise onda yalan söylemek mu­bah, tahsili vacib ise yalan da vacibdir. Mesela bir müslüman bir zâlim­den kaçıp saklandığı zaman zâlim, onun yerini sorarsa yalan söyleyerek onu gizlemek vacibdir. Bunun gibi kendisinin ya da başkasının yanında bir emanet bulunduğu zaman onu gasbetmek isteyen bir zalim, onu veya yerini sorarsa onu saklamak ve korumak için yalan söylemek vacibdir. Hatta yanındaki bir emaneti zalime söyler ve o da onu zorla alırsa onun tazminatını ödemek kendisinin üzerine vacip olur. Yanında bir emanetin olmadığını söylediği zaman zâlim yemin etmesini isterse, yemin etmesi ve fakat tariz yapması (yani kendini yeminin vebalinden kurtaracak şekil­de bir söz söyleyip yemini doğru çıkaracak olan manayı kast etmesi) la-zımdıı’. Ta’riz yapmadan yemin ederse sahih görüşe göre keffâret ödeme­si gerekir. Kimi âlimler de keffâret ödemesinin gerekmediğini söylediler ve yine harp maslahatı, arayı bulmak veya kendisine cinayet işlenen kim­seyi , hakkını affetmeye yanaştırmak gibi maksatlar ancak yalanla hâsıl olursa onu söylemek haram değildir.

Fakat ihtiyat olarak (tevriye, tariz) yapmalıdır… Kendisine veya başka­sına ait sahih bir gayenin.bağlandığı bir yalanın hükmü budur. Kendisine ait gayenin misali şudur: Bir zalim onu yakalar ve almak için malını so­rarsa o bunu inkâr edebilir veya kendisi ile Allah arasında kalan bir güna­hı sultan sorarsa, inkâr edip “zina etmedim, içki içmedim” diyebilir. Had gerektiren suçlarını söyleyenlerin itiraflarından dönmelerini telkîn eden hadisler meşhurdur. Başkasına ait gayenin mahalli ise; tıpkı kendisinden bir müslümanın sırrının sorulması ve onun bunu inkar etmesi gibidir. Ya­lan söylemek durumunda olanın, yalanının kötülüğü ile doğru söylemek­ten doğacak zararı karşılaştırması gerekir. Doğru söylemekteki zarar daha büyükse yalan söyleyebilir. İş bunun aksi ise veya hangi tarafın daha za­rarlı olduğunu kestiremiyorsa yalan söylemesi haramdır. Yalanın caiz ol­duğu yerde onu mubah kılan maslahat kendi şahsına ait ise yalan söyleme­si müstehabdır. Fakat bu, başkası ile ilgili ise onun hakkının zayi olması­na göz yumması caiz değildir. En sağlam hareket ise yalan söylemek vacib olmadıkça onun mubah olduğu heryerde doğru söylemeyi tercih etmektir.