Sünen-i Ebu Davud – SÜNEN EBU DAVUD

SÜNEN EBU DAVUD

VİTR BAHSİ

23. Dua’nın Fazileti Ve Âdabı

Nûman b. Beşîr (r.a.)’den rivayet edildiğine göre, Resulullah (Sallallahu aleyhi ve Sellem) şöyle buyurmuştur: “Duâ ibadetin tâ kendisidir. Rabbiniz (c.c.) “Bana dua ediniz, size icabet (ve duanızı kabul) edeyim”[Mu’min 60] buyurdu.

Diğer tahric: Tirmizi, tefsirü sure; İbn Mace, dua; Ahmed b. Hanbel, IV, 267, 271, 276.

AÇIKLAMA: Hadislerini terceme ve izah etmeye çalıştığımız konu dua ile ilgilidir.Hadis-i şerifin muhtevası ile ilgili açıklamaya geçmeden önce, duanın mânâ ve lüzumu ile, duaya karşı çıkanların fikirleri ve bunlara verilen cevapları Elmalık Hamdi Efendi’nin tefsirinden sadeleştirerek ve biraz kısaltarak nakletmek istiyoruz:

“Duâ davet gibi çağırmak manasınadır. Sonra küçükten büyüğe, aşa­ğıdan yukarıya olan istek ve niyaz mânâsına kullanılmıştır.

Duanın hakikati, kulun Rabbi celle celâlühû’dan imdâd istemesi, ina­yet ve yardımını dilemesidir.

İlimden dem vuran bazı câhiller duayı fâidesiz bir şey zannetmişlerdir. Bunların başında, yaratıcı kudreti, kör bir kuvvet zanneden kör kuvvetçiler vardır. Fakat bunlardan başka icab veya cebir nazariyelerine saplananlar­dan da bu konuda bir takım şüpheler ileri sürmeye kalkışanlar olmuştur. Şöyle ki:

1. Dua ile istenilen şeyin Allah katında olup olmayacağı bellidir. Olaca­ğı belli olan şeyin olması vaciptir. O halde duaya ihtiyaç yoktur. Olmayaca­ğı belli olan şeyin ise, olması mümkün değildir. Bu durumda yine duaya ihtiyaç yoktur.

2. Bu âlemdeki bütün hâdiselerin başlangıcı olmayan bir müessirde son bulduğunda şüphe yoktur. O halde bu evveli olmayan müessirin, ezelde ol­masını gerekli kıldığı şey mutlaka olacaktır. Olmasını gerekli kılmadığı şe­yin olması ise, mümkün değildir. Bunlar ezelde sabit ve mukadder olunca duanın da elbette tesiri olmaz… Hz. Peygamber (s.a.v.) Efendimiz bile “Al­lah kâinatı yaratmadan şu kadar ve şu kadar sene evvel kaderleri takdir etti” “Olacak olan şeyle kalem kurudu” buyurmamış mı­dır? “Dört şeyden feragat hâsıl olmuştur: Ömür, rızık, halk ve ahlâk” hadi­si de mervî değii midir? O halde duadan ne fâide?

3. Allah (c.c.) gaybları bilicidir. Gözlerin hâin bakışını, sînelerin gizli tuttuğu niyetleri bilir. O halde duaya ne hacet? Cibril (a.s.) bile bu mealdeki söz ile ihlâs ve kulluğun en yüksek derecesine ermiş. Hz. İbrahim ateşe atı­lırken “Onun benim hâlimi bilmesi benim istememe gerek bırakmaz” demekle, dostluk makamım kazanmış diyenler, aklî şahitler ve sahih hadisler ile sabit olduğuna göre sadıkların makamları­nın en yükseği Allah’ın kazasına rıza değil mi? Duâ ise, nefsin muradını Al­lah’ın muradına tercih ve beşerî hisseyi istemek ve sarılmak demek olduğuna göre buna zıt olmaz mı? Bir hadis-i kudsî’de “Kimi, beni anması benden is­temekten meşgul ederse, ona isteyenlere verdiğimin en efdâlini veririm” buyurulmamış mıdır? O halde duayı terketmenin evlâ olduğu bu vecihlerle sabit olmaz mı? demeğe kadar varanlar olmuştur. Bunlara karşı akıllıların ve âlim­lerin kahır ekseriyeti duanın, kulluğun en önemli makamı olduğunda tered­düt etmemişlerdir ve buna aklî ve naklî pek çok deliller vardır:

1. Görülüyor ki, yukarıdaki şüphelerin başı kader meselesinden Cebr ve İcâba dayanmaktadır. Halbuki bununla duayı inkâra kalkışmak tenakuz olur. Zira bu surette insanın dua etmesi ve duaya iman etmesinin vukuu ezelde biliniyorsa, o dua herhalde yapılacaktır. Buna şüphe karıştırarak ibtâle ça­lışmak Cebr ve Kaderden bahsetmek manasız ve eğer duanın yapılamayaca­ğı belli ise, o zamanda inkâra kalkışmağa ihtiyaç yoktur. O dua zâten yapılmayacaktır. Ezelde duaya bağlı olarak takdir olunan isteklerin de her­halde dua şartıyla olacağının bilinmesi gerekir. Meselâ yemek yemek şartıy­la doyması takdir edilen bir kimsenin istemek ve azmetmek şartıyla başarıya ulaşması takdir olunanın, doyması ve başarı sağlaması, yemeğe ve isteyip azmetmeye bağlı olduğu gibi, duâ da böyledir. Dolayısıyla birinci ve ikinci maddelerde ortaya atılan itirazlar eksiktir. İstekle ve dua ile kayıtlı olarak vuku bulacağı bilinen mukadderat vardır.

2. Cenab-ı Allah herşeyin evvelidir. Bu mânâ iyi düşünülünce anlaşılır ki, kadere mahkûm olan Allah değil, yaratıklardır. Kaderler önce ise, Cenab-ı Allah da kaza ve kaderden daha öncedir. Dua bu önceliği ikrar ve itiraf ol­duğu için kulluk makamlarının en önemlisidir. Bize gelince Allah Teâlâ’nın ilmi ve keyfiyeti kaza ve kaderini akıllarımız bilmez. Kaderin sırrı vukuun’-dan evvel belli olmaz. Bu yüzden ilâhî hikmet kulun umut ve korku arasın­da koşup durmasını gerektirmiştir. Umut başarıya sevk edici, korku ve sakınmada başarıyı düzene koyucudur. Yaşamak bu iki hasletin dengesidir. Varlıkla yokluk arasında dönüp dolaşan mümkünün mahiyeti budur. Bu­nun için ilm-i ilahî her şeyi kuşatıcı, ilâhî kader ve kaza da her şeyde carî olmakla beraber teklifler sahihtir. Ümit ve sakınma, istek ve azm kanunları­nın biri de duadır. Bütün olaylar sebeplere bağlı ise, dua da o sebeplerden birisidir.

3. Ashâb-ı Kiram ResülüIIah (s.a.v.)’a Cebr ve kader meselesini sormuşlar:

Ya Resulallah ne dersin? Bizim amellerimizin işi bitti mi? yoksa yeni başlayan bir iş midir? demişler. “O, bir şeydir” denilince,.

O halde amel nerede kalır (amele ne lüzum var, amelin ne faydası var)? sorusunu sormuşlardı. Bunun üzerine “Çalışınız, herkes yaratılış ga­yesine müyesserdir” buyurulmuştu. Hem kaderin önceden olduğunu hem de müyesser olmak için çalışıp amel etmenin lüzumunu göstererek işin ne sade­ce Cebr ve icbar ne de mutlak serbestlik olmadığını belki ikisi arasında orta ve icab ile ihtiyacın neticesi “İki şey arasında birşey” olduğunu göstermiş ve m usa h h ar değil, müyesser buyurmuştur. Şaşıranlar bu orta noktanın ya ifrat veya tefritine düşenlerdir.

4. Duadan maksat, ihtiyaç bildirme değil, kulluk gösterme, zillet ve düş­künlük arz ederek müracaat etmektir. Maksat bu olunca, kaza ve kaderin rıza ile birlikte Allah’a dua etmek beşerî hisseyi tercih değil, İlahî kudreti her şeyden daha fazla ta’zimdir. Bu da en büyük makamdır. Cebrail’in ve Hz. İbrahim’in zikredilen sözleri de yerine göre duanın en beliğidir. Kişinin istediğini açıkça söylemesi duada şart değildir. Zaman olur edeb ve maka­mını bilen ehl-i huzur için hâl, sözden daha üstündür. “Ya Rab! Huzurun-dayım, hâlim sana malûm” demek, söyleyenin makamına kalbinin doğruluk ve samimiyeti derecesine göre en şümullü dualardan daha belîğ olur. Daha doğrusu dua açık sözlerle olabileceği gibi. kinaye ve imâ ile de olur. Bundan dolayıdır ki, cömert olana hamd ve sena arzetmek duayı da içine alır. Bu sebepten “en efdal dua el-HamduIilIah (demek)tir” buyurulmuştur.

5. Dua hakkındaki naklî deliller o kadar çoktur ki, bunları ancak kâfir­ler inkâr edebilir. Şu âyetler bu cümledendir: “Bana dua edince, duacının duasını kabul ederinm.”[Bakara 186] “Rabbinize yalvara yakara gizlice dua edin”[A’raf 55] “Bana dua ediniz, size icabet edeyim”[Mu’min 60]

“Yoksa darda kalana kendisine dua ettiği zaman icabet edene mi?”[Neml 62] “De ki, dua (ve ilticanız) olmasaydı Rabbim size değer verir miydi?”[Furkan 77] İşte onlar kendilerine (öyle) bir azabımız gelip çattığı zaman olsun yal-varmalı değil midirler? Fakat yürekleri katılaşmış.”[En’am 43]

Sonuncu âyet gösteriyor ki, Allah istemeyenlere gazab eder. Daha ev­vel Fatiha Suresinin dua ve istemeyi Öğretme suresi isimlerini de hâiz olduğu ve bununla duâ âdabının öğretildiği geçmişti. Kur’an-ı Kerim’in 14 yerinde geçen soru ve cevap âyetlerinde “ = sana soruyorlar…” şek­linde başlayan soruya çokça veya = (de)..” kelimesiyle başla­yan cevaplar verilmiştir. Halbuki üzerinde olduğumuz âyette “Kullarım sana benden sordukları zaman” sorusu­na, veya denilmeden cevabında doğrudan doğruya = şüphesiz ben yakınım”[Bakara 186] buyurulmuş, vasıta hazfedilmiş ve yakınlık duayı kabul etmekle beyan edilmiştir ki, bunda büyük bir nükte vardır. Cenab-ı Allah, kulu ile kendisi arasına bir aracının girmesini istemiyor ve sanki şöyle buyu­ruyor: “Kulum, vasıtaya dua vaktinden başkasında muhtaç olabilirse de dua vaktinde benimle onun arasında aracı yoktur. Ben ona böyle yakınım.” “Ben yakınım” buyurup da “kullarım bana yakındır” buyurulmaması gayet ma­nidardır.

“Dua eden kimsenin gönlü Allah’tan başkasıyla meşgul olduğu müd­detçe hakikaten dua etmiş olmaz…

İşte dua böyle bir yakınlık vasıtasıdır. Dolayısıyla ibâdetlerin en efdalidir.Nitekim aleyhissalatü vesselam Efendimiz = “Dua ibadetin özüdür” buyurmuştur. Diğer bir hadis-i şerifte ise = “İbâdet duadan ibarettir”[Üzerinde durduğumuz hadis.] buyurarak âyetini okumuştur.

Dikkat edilirse görülür ki, duayı mühimsemeyenler ibâdeti önemsemeyen­lerdir. Bunlar ise, Allah’ın yakınlığı gerekli kıldığım bilmeyen ve hatta Al­lah’a eşler koşanlardır. Bunlar Allah’a yalvarmaktan kaçınırlar da yaratıkların teveccühüne mazhar olmayı cana minnet bilirler. İşte Cenab-ı Allah bu bab-taki bütün şüpheleri def ve kullarım irşad için duanın ehemmiyetine ve oruç-luluk halinin buna en uygun bir hal olduğuna işâreten oruç emrinden sonra Resulüne buyuruyor ki: “Kullarım, sana benden sorarlarsa, ben yakınım. Bana dua ettiği zaman dua edenin duasına icabet ederim…”[M. Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’an Dili, I, 662-667.]

Hamdi Efendi merhumun duanın tarif ve önemi ile ilgili bu nefis beyâ­nından sonra sadedinde olduğumuz hadis-i şerifle ilgili açıklamalara geçe­biliriz.

Hadis-i şerifte ibadetin duaya hasredilişi, duanın önemine delâlet etmek içindir. Yoksa dua ibâdet olmakla beraber, duadan başka birçok ibâdetler vardır. Duanın bu derece büyük kıymeti hâiz olması, duanın bütün ihtiyaç­larda Allah’a karşı küçülüp ona yalvarmaktan ibaret olan mahiyetinden ile­ri gelmektedir. Çünkü Allah’ın huzurunda küçülmek, ona yönelmek ve ondan başkasından yüz çevirmek demektir.” Bu da ibadetin aslı ve özüdür. Çünkü dua eden kişi, dua esnasında kulların haklarını yerine getirerek ilâhî hakları itiraf ederek Allah’tan başkasından birşey ummaz.

Peygamber (s.a.v.) duanın ibadet olduğunu söyledikten sonra bana dua ediniz size karşılığım vereyim..” âyetini sözüne delil olarak okumuştur. Ancak âyetin, duanın ibâdet oluşuna delâlet eden kısmı hadiste zikredilen kısmı değil, devamındaki “Çünkü bana ibâdetten büyüklük taslay(ıp uzaklaş)anlar hor ve hakir olarak Cehenneme gideceklerdir” bölümüdür. Bu âyetteki ibâdet dua manasınadır.

Burada şöyle bir soru akla gelebilir: “bana dua ediniz” emir­dir. Emir vücûbu gerektirir. Yine “Cehenneme hor ve hakir olarak gireceklerdir” bölümündeki şiddetli tehdid de duanın farz olmasını gerektirir. Halbuki duanın farz olmadığı konusunda icma vardır. Duaya niçin farz denilmemiştir?

Bu soruya şu şekillerde cevap verilmiştir:

1. Dua mefhumu farz ve nafile tüm ibadetleri içine alır. İbadet de farzdır.

2. Buradaki emir istihbâba delâlet eder. Duayı terk edenle ilgili tehdid de mutlak mânâda dua etmeyenle ilgili değil, büyüklenerek duayı terk eden­lerle alakalıdır.

3. Ayet-i kerimedeki “dua”dan maksadın ibâdet olması muhtemeldir. O zaman âyetin manası, “Bana ibâdet ediniz, size sevap vereyim” olur. An­cak bu mânâ hadisin siyakına uygun düşmemektedir. Onun için gelmesi muh­temel soruya ilk iki maddedeki cevaplar daha uygundur.